Araç Elektrik Sistemi Temel Bilgiler

İlk arabamı aldığımda motorun nasıl çalıştığını kabaca biliyordum ama elektrik konusuna gelince tamamen karanlıktaydım. Bir sabah kontağı çevirdim, gösterge panelindeki lambalar cılız bir şekilde yanıp söndü ve motor hiç dönmedi. Aklıma gelen ilk şey "motor gitti" oldu. Meğer sorun akü kutup başındaki yeşil renkli tortuydu. Bir bez, biraz sıcak su ve on beş dakikayla araç çalıştı. O günden sonra araç elektrik sistemi hakkında biraz kafa yormanın, en azından paniklememeyi öğrettiğini fark ettim.

Elektrik konusu insana karmaşık görünür çünkü göremediğin bir şeyle uğraşıyorsun. Yağı görürsün, lastiğin havasını elinle anlarsın ama elektrik akımı sessizdir. Yine de sistemin mantığı şaşırtıcı derecede basit: bir depo (akü), bir üretici (alternatör), bir dağıtım ağı (kablolar ve sigortalar) ve tüketiciler (farlar, silecekler, radyo, marş motoru). Aşağıda bu mantığı ve evde yapabileceğin kontrolleri kendi deneyimimden yola çıkarak anlatacağım.

Sistemi Tanımak: Hangi Parça Ne İş Yapıyor?

Bir arıza karşısında doğru yere bakabilmek için önce kimin ne yaptığını bilmek gerekiyor. Ben başlangıçta her sorunu aküye yükledim, iki kez boşuna akü değiştirdim. Oysa suçlu genelde daha ucuz bir parçaydı.

Akü: Deponun kendisi

Akü elektrik üretmez, depolar. Görevi motoru ilk hareket ettirecek gücü vermek ve motor çalışmıyorken tüketicileri beslemek. Motor kaputunu açtığında genelde köşede duran, üzerinde iki kutup başı bulunan kutu odur. Artı kutup kırmızı, eksi kutup siyah kapakla işaretlenir. Kutup başlarındaki beyaz-yeşil tozlanma, aküyle kablo arasındaki teması bozar ve tam dolu bir aküyü bile işe yaramaz hale getirir. Akünün bakımı ve gerilim ölçümü başlı başına bir konu, sitedeki akü bakım kontrolü anlatımına da göz atmanı öneririm.

Alternatör ve şarj dinamosu

Motor çalıştığı anda işi alternatör devralır. Kayış yardımıyla döner, elektrik üretir, aracı besler ve fazlasını aküye geri yükler. Gösterge panelindeki kırmızı akü ikonu, motor çalışırken sönmüyorsa bu neredeyse her zaman şarj sorununa işaret eder. Benim yaşadığım bir olayda gece yolda farlar giderek zayıfladı, sonra göstergeler titredi; alternatör kayışı gevşemişti. Yani akü suçsuzdu, sadece dolmuyordu.

Sigortalar, röleler ve kablo tesisatı

Sigorta, sistemin can simidi. Bir hat aşırı akım çekerse sigorta içindeki ince tel eriyip devreyi keser, böylece kablolar yanmaz. Araçlarda genelde iki sigorta kutusu bulunur: biri motor bölmesinde, biri de sürücü tarafındaki ayak boşluğunda ya da torpido içinde. Kapağın içinde hangi sigortanın neye ait olduğunu gösteren bir şema vardır ve bu şema hayat kurtarır. Röleler ise küçük akımla büyük akımı kumanda eden anahtarlardır; klima fanı, korna, far gibi yüksek tüketimli parçalarda kullanılır.

Kendi Yapabileceğin Basit Kontroller

Elektrik işinde altın kural şu: emin değilsen dokunma. Ama emin olabileceğin, tamamen güvenli birkaç iş var ve bunlar arızaların iyi bir kısmını çözüyor.

Gözle ve elle muayene

Motor soğukken kaputu açıp şunlara bakıyorum: kutup başları temiz ve sıkı mı, akünün üzerinde şişme ya da sızıntı var mı, alternatör kayışı çatlamış mı, gevşek mi, kablolarda ezilme veya yanık kokusu var mı. Ardından aracın etrafında bir tur atıp tüm lambaları tek tek deniyorum. Kısa far, uzun far, sinyaller, dörtlüler, fren lambası ve geri vites lambası. Fren lambasını tek başına kontrol etmek zordur; birinden pedala basmasını istemek ya da aracı bir cama yakın park etmek yeterli. Aydınlatma tarafında ampul değişimi ve mercek bakımını ayrıca ele almıştık.

Sigorta değiştirme

Çakmak çalışmıyor, radyo susmuş ya da sadece bir cam kumandası ölmüşse ilk bakılacak yer sigortadır. İşlem sırası şöyle:

1. Kontağı kapat, anahtarı çıkar.
2. Sigorta kutusunun kapağını aç, şemadan ilgili sigortayı bul.
3. Plastik pense veya kutuda genelde bulunan çekme maşasıyla sigortayı çıkar.
4. Işığa tutup içindeki metal şeridin kopup kopmadığına bak.
5. Kopmuşsa aynı amperde yenisini tak. Renkler ampere göre standarttır; daha yüksek amperli sigorta takmak kabloyu yakar.

Yeni sigorta hemen tekrar atıyorsa orada gerçek bir kısa devre var; artık iş ustaya kalıyor.

Belirtileri doğru okumak

Aynı şikâyet farklı sebeplerden gelebilir. Yıllar içinde işime yarayan kaba bir tablo çıkardım:

Uyman gereken güvenlik kuralları

Akü üzerinde çalışırken önce eksi kabloyu sökerim, takarken en son eksiyi bağlarım; böylece anahtar kasaya değse bile kıvılcım çıkmaz. Yüzük ve metal kol saatini çıkarmak da alışkanlığım oldu. Akü şarj olurken patlayıcı gaz çıkarır, bu yüzden yakınında sigara ya da açık alev olmaz. Takviye kablosu kullanacaksan artı-artı, eksi-eksi sırasını karıştırmamak şart.

Elektrik sistemi, düzenli bakım alışkanlığının bir parçası oldu